Mazury | Powiśle | Żuławy

Granica: Polska – Prusy Wschodnie (Niemcy) – Wolne Miasto Gdańsk

Obecnie: Polska

Na pograniczu Mazur i Kurpiowszczyzny pomiędzy miasteczkami Chorzele i Opaleniec stoi wysoki, nakryty spadzistym dachem dom. W maju 1930 roku, przez półokrągłe drzwi, otwarte teraz na oścież przez bawiące się dzieci, wszedł do środka budynku prezydent Ignacy Mościcki. Nad wejściem widniał wtedy napis „Placówka Straży Granicznej Chorzele”, a na balustradach udekorowanych zielenią balkonów wisiały portrety prezydenta i hasło „Na granicy czuwa Straż!”. Ta granica istniała już wtedy dobrych kilkaset lat i nie zmieniła tego nawet I wojna światowa.

W 1920 r. w plebiscycie przeprowadzonym na Mazurach, Warmii i Powiślu Polska poniosła spektakularną klęskę. Ponad 90% głosujących opowiedziało się za przynależnością do Niemiec. A jednak w leżących nad Wisłą pięciu wioskach tworzących dzisiaj jedną wieś Janowo historia potoczyła się inaczej. Dzięki determinacji jej mieszkańców Polacy zdobyli większość głosów i powstała tutaj jedyna polska enklawa na Powiślu połączona z „kontynentalną” częścią kraju tylko przeprawą promową do Gniewa. Tę lądową wyspę o długości ośmiu kilometrów i szerokości półtora kilometra zamieszkiwaną w 1931 roku przez sześciuset Polaków i dziewięćdziesięciu Niemców romantycznie określano w dwudziestoleciu  Małą Polską albo Rzeczpospolitą Janowską.

 

 

Stefan Szczepkowski urodził na dawnym pograniczu pomiędzy polskim Mazowszem i niemieckimi Mazurami.
Stefan Szczepkowski urodził na dawnym pograniczu pomiędzy polskim Mazowszem i niemieckimi Mazurami.

„Jako dzieciak pomagałem <<sacharyniarzom>> czyli przemytnikom cukru. To czego się wtedy nauczyłem przydało mi się potem jak w trakcie wojny zostałem kurierem Armii Krajowej”.

Dawna placówka polskiej Straży Granicznej w Chorzelach.
Dawna placówka polskiej Straży Granicznej w Chorzelach.
Wieś Janowo zwana kiedyś Rzeczpospolitą Janowską.
Wieś Janowo zwana kiedyś Rzeczpospolitą Janowską.

W międzywojniu jedna polska enklawa na Powiślu, w całości otoczona przez Niemcy

Jedna z ostatnich mieszkanek Janowa pamiętająca jeszcze przedwojenne czasy.
Jedna z ostatnich mieszkanek Janowa pamiętająca jeszcze przedwojenne czasy.
Tak się żyło w Janowie w czasach II RP.
Tak się żyło w Janowie w czasach II RP.
Nieistniejący już prom przez Wisłę do Gniewa. Kiedyś jedyne połączenie Janowa z resztą Polski.
Nieistniejący już prom przez Wisłę do Gniewa. Kiedyś jedyne połączenie Janowa z resztą Polski.
Szkoła w Janowie.
Szkoła w Janowie.
Zofia Ruszkowska: „Kiedy weszli Sowieci to rozpętało się piekło. Kobiety były masowo gwałcone".
Zofia Ruszkowska: „Kiedy weszli Sowieci to rozpętało się piekło. Kobiety były masowo gwałcone".

"Wiele z nich zaszło w ciążę".

Śluza w Białej Górze rozdzielająca Wisłę i Nogat.
Śluza w Białej Górze rozdzielająca Wisłę i Nogat.
Trójstyk granic Polski, Niemiec (Prusy Wschodnie) i Wolnego Miasta Gdańsk.
Trójstyk granic Polski, Niemiec (Prusy Wschodnie) i Wolnego Miasta Gdańsk.
Kamień na dawnym trójstyku z tablicą upamiętniającą odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r.
Kamień na dawnym trójstyku z tablicą upamiętniającą odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r.

Po drugiej strony wyryte niemieckie nazwy miast na terytorium Wolnego Miasta Gdańsk, m.in. „Danzig” czyli „Gdańsk”

Krajobraz Powiśla.
Krajobraz Powiśla.
Emil Klingenberg jeden z ostatnich autochtonicznych mieszkańców rejonu Powiśla i Żuław.
Emil Klingenberg jeden z ostatnich autochtonicznych mieszkańców rejonu Powiśla i Żuław.
Tradycyjny dom podcieniowy na Żuławach wybudowanych przez holenderskich menonitów.
Tradycyjny dom podcieniowy na Żuławach wybudowanych przez holenderskich menonitów.
Stanisław Zwolicki, jeden z osadników, którzy masowo przybywali na opustoszałe po wojnie Żuławy.
Stanisław Zwolicki, jeden z osadników, którzy masowo przybywali na opustoszałe po wojnie Żuławy.
Kościół św. Mikołaja w Żelichowie zamieniony na cerkiew grekokatolicką.
Kościół św. Mikołaja w Żelichowie zamieniony na cerkiew grekokatolicką.

W 1947 r. na Żuławy trafili Ukraińcy deportowani w ramach zbrodniczej akcji „Wisła”.

Sanie z przywiezione na Żuławy przez Polaków ocalałych z rzezi na Wołyniu.
Sanie z przywiezione na Żuławy przez Polaków ocalałych z rzezi na Wołyniu.

Żuławski Park Historyczny

Słup graniczny pomiędzy Wolnym Miastem Gdańsk i Niemcami nad Bałtykiem na Mierzej Wiślanej.
Słup graniczny pomiędzy Wolnym Miastem Gdańsk i Niemcami nad Bałtykiem na Mierzej Wiślanej.
Współczesna granica pomiędzy Polską i Unią Europejską a rosyjskim Obwodem Kaliningradzkim.
Współczesna granica pomiędzy Polską i Unią Europejską a rosyjskim Obwodem Kaliningradzkim.
1/1