Litwa

Granica: Polska – Litwa

Obecnie: Litwa

 

Leżące na trasie Kolei Warszawsko-Petersburskiej miasteczko Turmont to najdalej na północny-wschód wysunięty przyczółek polskości na Litwie. Odcięty od przesiąkniętej Polakami Wileńszczyzny gęstymi lasami otaczającymi dziesiątki jezior Pojezierza Brasławskiego. Skryty w cieniu rzucanym przez Ignalińską Elektrownię Jądrową i wybudowane dla jej potrzeb, zamieszkane w większość przez Rosjan miasto Wisaginia, które od chwili zamknięcia siłowni w 2009 r. osuwa się w niebyt.

 

„Wisaginia to osada ludu inżynierów, którzy potrafią rozszczepić i zrozumieć atom, ale nie potrafią rozszczepiać i zrozumieć ludzkich dusz” – mówi Alex Urazov, siedząc w pokoju pełnym dziwnych masek, futurystycznych karabinów, cybernetycznych kończyn. To miejsce to stworzona przez niego w Wisaginii komuna artystyczna „Toczka”, która ma dać młodym wisagińczykom nadzieję na inne życie.

 

Tymczasem żyjący od wieków w okolicznych wioskach Polacy ledwie dostrzegli i powstanie, i upadek elektrowni.  „Za moich szczenięcych lat jeszcze sięgała tutaj Rzeczpospolita” – opowiada Florian Szałksztet – „Elektrownię wybudowali, teraz zamykają, a ja siedzę w tym samym miejscu, w którym się w 1927 roku urodziłem. Nic się nie zmieniło. Moje dzieci i wnuki mówią po litewsku. Ja się nie nauczyłem, bo nie miałem po temu ani okazji, ani potrzeby. Prawie wiek minął, a świat mnie nie zauważył. Pewnie dlatego tak długo przeżyłem.”

 

 

Pielgrzymi zdążający z Suwałk do Matki Boskiej Ostrobramskiej w Wilnie
Pielgrzymi zdążający z Suwałk do Matki Boskiej Ostrobramskiej w Wilnie
press to zoom
Ignalińska Elektrownia Jądrowa na wschodnich rubieżach Litwy
Ignalińska Elektrownia Jądrowa na wschodnich rubieżach Litwy

Tutaj kręcono sceny do sceny do serialu HBO „Czarnobyl”.

press to zoom
W międzywojniu było to polsko-litewsko-łotewskie pogranicze
W międzywojniu było to polsko-litewsko-łotewskie pogranicze
press to zoom
Turmont. W II RP była to ostatnia polska stacja kolejowa przed granicą z Łotwą
Turmont. W II RP była to ostatnia polska stacja kolejowa przed granicą z Łotwą
press to zoom
press to zoom
Wolontariusze Stowarzyszenie Odra-Niemen odnawiają polski cmentarz w Bogdaniszkach
Wolontariusze Stowarzyszenie Odra-Niemen odnawiają polski cmentarz w Bogdaniszkach

Współczesna wschodnia Litwa.

press to zoom
Zegar w „atomowym mieście” Wisaginia pokazujący kiedyś poziom promieniowania
Zegar w „atomowym mieście” Wisaginia pokazujący kiedyś poziom promieniowania
press to zoom
Wisaginię wybudowano od podstaw w latach 70. XX w. dla potrzeb pobliskiej elektrowni jądrowej
Wisaginię wybudowano od podstaw w latach 70. XX w. dla potrzeb pobliskiej elektrowni jądrowej
press to zoom
Po zamknięciu elektrowni w 2009 r.  wielu mieszkańców utraciło sens życia
Po zamknięciu elektrowni w 2009 r. wielu mieszkańców utraciło sens życia
press to zoom
W 20 tys. Wisaginii ponad połowę mieszkańców stanowią Rosjanie
W 20 tys. Wisaginii ponad połowę mieszkańców stanowią Rosjanie

Litwinów jest niecałe 20%, a Białorusinów i Polaków po 9%. Wielu Rosjan wciąż nie mówi po litewsku, a z kolei Litwini często traktują Wisaginczyków z podejrzliwością jako potencjalną rosyjską „piątą kolumnę”

press to zoom
To osada ludu inżynierów, którzy potrafią zrozumieć atom, ale nie potrafią zrozumieć ludzkich dusz
To osada ludu inżynierów, którzy potrafią zrozumieć atom, ale nie potrafią zrozumieć ludzkich dusz

Kiedy zabrakło elektrowni, pozostali zagubieni jak jakieś pradawne plemię pozbawione swojego bożka i jego świątyni

press to zoom
Alex Urazow twórca artystycznej komuny „Toczka” w Wisaginii
Alex Urazow twórca artystycznej komuny „Toczka” w Wisaginii

„W Wisaginii po zamknięciu elektrowni wydarzyła się cicha apokalipsa, ale ciche katastrofy nikogo nie interesują."

press to zoom
Alex: „Jesteśmy pokoleniem, które nie zostało nauczone, jak żyć. Na czym w ogóle polega życie”
Alex: „Jesteśmy pokoleniem, które nie zostało nauczone, jak żyć. Na czym w ogóle polega życie”

„W Toczce chcemy się tego dowiedzieć. Robimy to nieudolnie i po omacku, ale przynajmniej próbujemy”.

press to zoom
Młoda dziewczyna pokazuje swoje rękodzieło
Młoda dziewczyna pokazuje swoje rękodzieło

„Tutaj ktoś przynajmniej ma czas, żeby mnie wysłuchać”.

press to zoom
Litewski krajobraz
Litewski krajobraz
press to zoom
Florian Szałksztet jeden z ostatnich autochtonicznych Polaków w okolicach Wisaginii.
Florian Szałksztet jeden z ostatnich autochtonicznych Polaków w okolicach Wisaginii.

„Elektrownię wybudowali, teraz zamykają, a ja siedzę w tym samym miejscu, w którym się w 1927 roku urodziłem. Nic się nie zmieniło. Moje dzieci i wnuki mówią po litewsku. Ja się nie nauczyłem, bo nie miałem po temu ani okazji, ani potrzeby. Prawie wiek minął, a świat mnie nie zauważył. Pewnie dlatego tak długo przeżyłem.”

press to zoom
Polski cmentarz w Gajdach. Najdalej na wschód wysunięty przyczółek polskości na Litwie
Polski cmentarz w Gajdach. Najdalej na wschód wysunięty przyczółek polskości na Litwie
press to zoom
Wieś Zułowo, gdzie urodził się marszałek Józefa Piłsudskiego
Wieś Zułowo, gdzie urodził się marszałek Józefa Piłsudskiego

To drzewo zasadzono jeszcze przed wojną w miejscu, w którym miała stać kołyska z przyszłym mężem stanu i jednym z ojców niepodległej II RP.

press to zoom
Pielgrzymi wędrujący z Suwałk do Wilna
Pielgrzymi wędrujący z Suwałk do Wilna

Przekraczają współczesną polsko-litewską granicę, dawną granicę Litwy i RP oraz przemierzają zamieszkane przez Polaków tereny Wileńszczyzny.

press to zoom
Modlitwa
Modlitwa
press to zoom
Pielgrzymi przekraczają dawną granicę na rzece Mereczance na Litwie
Pielgrzymi przekraczają dawną granicę na rzece Mereczance na Litwie
press to zoom
Groby polskich żołnierzy poległych w walce z Litwinami o miasto Orany
Groby polskich żołnierzy poległych w walce z Litwinami o miasto Orany

W okresie międzywojennym spór terytorialny o Wilno i Wileńszczyzną był przyczyną głębokiego konfliktu pomiędzy Polską i Litwą.

press to zoom
Matka Boska Ostrobramska
Matka Boska Ostrobramska
press to zoom
Polacy z Wileńszczyzny pozdrawiający pielgrzymów
Polacy z Wileńszczyzny pozdrawiający pielgrzymów
press to zoom
Spotkanie Polaków z Polski i Polaków z Wileńszczyzny
Spotkanie Polaków z Polski i Polaków z Wileńszczyzny
press to zoom
Pierwsza pielgrzymka w 1991 r. była dziękczynieniem za wyzwolenie Europy Środkowo-Wschodniej z komun
Pierwsza pielgrzymka w 1991 r. była dziękczynieniem za wyzwolenie Europy Środkowo-Wschodniej z komun

Od początku miała wymiar międzynarodowy, ponad granicami, ale też patriotyczny. Spotkania z Polakami, którzy zachowali tutaj swoją tożsamość

press to zoom
„Oni nas żywią, opiekują się nami, goszczą w swoich domach, a my przynosimy im cząstkę ojczyzny”
„Oni nas żywią, opiekują się nami, goszczą w swoich domach, a my przynosimy im cząstkę ojczyzny”
press to zoom
Krajobraz Wileńszczyzny
Krajobraz Wileńszczyzny
press to zoom
Na Litwie, przede wszystkim na Wileńszczyźnie, żyje obecnie prawie 200 tys. Polaków
Na Litwie, przede wszystkim na Wileńszczyźnie, żyje obecnie prawie 200 tys. Polaków

W miasteczku Ejszyszki prawie około 80% mieszkańców to Polacy.

press to zoom
Jeden z pielgrzymów: „Tam w Polsce mam tylko jeden dom, a tutaj wiele”
Jeden z pielgrzymów: „Tam w Polsce mam tylko jeden dom, a tutaj wiele”

„Gdzie nie zajdę, traktują mnie jak kogoś bliskiego. Tworzymy wspólnotę ponad granicami.”

press to zoom
Modlitwa
Modlitwa
press to zoom
Dla wielu Litwinów z głębi kraju Wileńszczyzna to terra incognito i Litwa B
Dla wielu Litwinów z głębi kraju Wileńszczyzna to terra incognito i Litwa B

W relacjach polsko-litewskich nie brakuje kwestii spornych: brak dwujęzycznych tabliczek z nazwami miejscowości, obowiązek pisowni nazwisk tylko po litewsku, brak obowiązkowej matury z języka polskiego.

press to zoom
„My przychodzimy na Litwę jako goście, a oni są gospodarzami”.
„My przychodzimy na Litwę jako goście, a oni są gospodarzami”.

„Dużo się mówi o dialogu polsko-litewskim, ale do budowania prawdziwego pojednania nie wystarczą górnolotne słowa polityków, wizyty oficjeli i międzynarodowe konferencje. Najważniejsze jest doświadczenie osobistego spotkania. Spojrzenie sobie w oczy i zobaczenie, że ten Litwin albo tamten Polak to taki sam człowiek jak ja, choć mówimy na co dzień różnymi językami” – opowiada ksiądz Tomasz Pełszyk.

press to zoom
Pielgrzym
Pielgrzym
press to zoom
Pomnik w Koniuchach
Pomnik w Koniuchach

W 1944 r. sowiecka partyzantka, w skład której wchodzili również Litwini, wymordowała co najmniej 38 polskich mieszkańców wioski. To miejsce pokazuje jak trudna jest polsko-litewska historii.

press to zoom
102-letnia Stanisława Woronis jest jedną z ocalałych z mordu w Koniuchach.
102-letnia Stanisława Woronis jest jedną z ocalałych z mordu w Koniuchach.

Jej rodzinę uratował od śmierci partyzant, który ostrzegł ich przed pogromem.

press to zoom
Pielgrzymi przed Ostrą Bramę w Wilnie, miejsce o wyjątkowym znaczeniu dla polskiej tożsamości.
Pielgrzymi przed Ostrą Bramę w Wilnie, miejsce o wyjątkowym znaczeniu dla polskiej tożsamości.

W kaplicy znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej.

press to zoom
„Wszelkie animozje są zupełnie drugorzędne wobec łączącego nas doświadczenia historycznego”
„Wszelkie animozje są zupełnie drugorzędne wobec łączącego nas doświadczenia historycznego”

„Tworzyliśmy przecież jedno państwo: Rzeczypospolitą Obojga Narodów. Mam nadzieję, że i Polaków, i Litwinów będzie stać na to, aby przezwyciężając niesnaski, ramię w ramię patrzeć już tym razem nie w przeszłość, ale w przyszłość” - usłyszane na pielgrzymce.

press to zoom
1/1