Trzy rzeki

Granica: Polska – Rumunia - ZSRS

Obecnie: Ukraina

W tych trzech granicznych rzekach odbijała się historia II Rzeczypospolitej od jej narodzin do tragicznego końca.  17 i 18 września 1939 roku po nieistniejącym już dzisiaj moście nad Czeremoszem w Kutach przejechały limuzyny wiozące prezydenta, najwyższych przedstawicieli państwa polskiego i generalicję. Za nimi ciągnęło wojsko i kolumny cywilów w obliczu sowieckiej agresji szukających schronienia w Rumunii. 20 września na niepozornej, pełnej dziur w nawierzchni kuckiej uliczce zginął Tadeusz Dołęga-Mostowicz, autor m.in. „Kariery Nikodema Dyzmy” i „Profesora Wilczura”. Na tragiczny most prezydent Ignacy Mościcki dotarł jednak nie z Warszawy, lecz z położonej nad Czeremoszem, wioski Załucze Dolne, gdzie w pałacyku należącym do rodziny Jaruzelskich-Krzysztofowiczów spędził ostatnią noc w ojczyźnie. Dzisiaj mieści się w nim sierociniec dla niepełnosprawnych dzieci, w którym przez lata posługę pełniły polskie i ukraińskie siostry Szarytki z pobliskiego Śniatynia.

 

W Załuczu granica porzuca Czeremosz i biegnąc przez lekko pofałdowane karpackie przedgórza, po kilkudziesięciu kilometrach tonie w wodach Dniestru. Po drugiej stronie stromego zbocza kanionu w tworzącym niemal pętlę zakolu rzeki rozłożyło się słynne przedwojenne uzdrowisko Zaleszczyki. Peerelowska propaganda z uporem powtarzała, że właśnie tędy we wrześniu 1939 roku do Rumunii uciekali przedstawiciele najwyższych polskich władz. Luksusowy kurort dobrze pasował do wizji rozpasanych kapitalistycznych krwiopijców opuszczających swój naród w godzinie prób.

 

Dawna rumuńska granica kończy się jakieś siedemdziesiąt kilometrów na wschód od Zaleszczyk w Okopach Świętej Trójcy na baloniastym cyplu w widłach Dniestru i płynącej z północy rzeki Zbrucz. W okresie międzywojennym na rzecznym skrzyżowaniu pojawił się graniczny trójstyk polsko-rumuńsko-sowiecki, po którym rzecz jasna nie ma najmniejszego śladu. Na Zbruczem ciąży zaś fatum graniczności. Od pierwszego rozbioru Polski rzeka wyznaczała granicę pomiędzy Rzecząpospolitą Obojga Narodów i Austrią, po likwidacji Polski pomiędzy Rosją i Austrią, a w XX wieku pomiędzy II Rzecząpospolitą i ZSRS. Nawet obecnie jest to w ramach jednego państwa mentalno-kulturowa granica między zachodnią i centralną Ukrainą. U jej źródeł kończą się jary Podola i rozpościerają lasy Wołynia.

 

S. Barbara i niewidoma babcia Szurka. Szarytki ze Śniatynia pomagają najbardziej potrzebującym.
S. Barbara i niewidoma babcia Szurka. Szarytki ze Śniatynia pomagają najbardziej potrzebującym.
Most w Kutach nad Czeremoszem łączący Galicję i Bukowinę, a kiedyś II RP i Rumunię.
Most w Kutach nad Czeremoszem łączący Galicję i Bukowinę, a kiedyś II RP i Rumunię.

To tutaj opuścił Polskę prezydent Ignacy Mościcki i najwyżsi przedstawiciele władz II RP na wieść o sowieckiej agresji na Polskę 17. września 1939 r.

Ruiny budynku polskich pograniczników przy nieistniejącym już moście w Kutach nad Czeremoszem.
Ruiny budynku polskich pograniczników przy nieistniejącym już moście w Kutach nad Czeremoszem.
Cmentarz ormiański w Kutach. Przed wojną Kuty nazywane były ormiańską stolicą Polski.
Cmentarz ormiański w Kutach. Przed wojną Kuty nazywane były ormiańską stolicą Polski.
Kosów czyli „huculskie Davos”. Dr A. Tarnawski stworzył tutaj sanatorium zwane „lecznicą narodu".
Kosów czyli „huculskie Davos”. Dr A. Tarnawski stworzył tutaj sanatorium zwane „lecznicą narodu".

„Poprzez swój zakład i stosowaną w nim metodę leczniczą Tarnawski chciał odnowić zarówno fizycznie, jak i psychicznie całe społeczeństwo”, pisze biografka i znawczyni dorobku doktora Natalia Tarkowska w książce "Lecznica narodu. Kulturotwórcza rola Zakładu Przyrodoleczniczego doktora Apolinarego Tarnawskiego w Kosowie na Pokuciu (1893–1939)". Fot. Tomasz Lachowski

Dr Apolinary Tarnawski słynął z oryginalnych metod leczenia i był pionierem przyrodolecznictwa
Dr Apolinary Tarnawski słynął z oryginalnych metod leczenia i był pionierem przyrodolecznictwa

Pobudka o szóstej rano, gimnastyka, leczenie wodą, kąpiele słoneczno-powietrzne, ćwiczenia oddechowe, bose wycieczki, zalecana dieta bezmięsna

Jedna z zabytkowych willi na terenie „lecznicy narodu”
Jedna z zabytkowych willi na terenie „lecznicy narodu”

Fot. Tomasz Lachowski

Wybudowane w 1938 r. kąpielisko w Kosowie.
Wybudowane w 1938 r. kąpielisko w Kosowie.
Wybudowane w 1938 r. kąpielisko w Kosowie.
Wybudowane w 1938 r. kąpielisko w Kosowie.
W budynku przedwojennej restauracji powstaje Karpackie Centrum Dziedzictwa Kulturowego.
W budynku przedwojennej restauracji powstaje Karpackie Centrum Dziedzictwa Kulturowego.

Ze środków Programu Współpracy Transgranicznej Polska– Białoruś– Ukraina w ramach projektu „Świat karpackich rozet”

Cmentarzysko klasyków sowieckiej motoryzacji.
Cmentarzysko klasyków sowieckiej motoryzacji.
Józef Jach, jeden z ostatnich przedwojennych polskich mieszkańców Kosowa.
Józef Jach, jeden z ostatnich przedwojennych polskich mieszkańców Kosowa.
Rodzeństwo Mieczysława i Jadwigi Krasowskich z Kosowa.
Rodzeństwo Mieczysława i Jadwigi Krasowskich z Kosowa.

Jako dzieci przeżyli mordy ukraińskich nacjonalistów na tutejszych Polakach.

Pałac Krzytofowiczów-Jaruzelskich w Załuczu. Dzisiaj sierociniec dla niepełnosprawnych dzieci.
Pałac Krzytofowiczów-Jaruzelskich w Załuczu. Dzisiaj sierociniec dla niepełnosprawnych dzieci.

Tutaj ostatnie dni w Polsce spędził prezydent Ignacy Mościcki.

Jeden ze zrujnowanych budynków pałacowego kompleksu.
Jeden ze zrujnowanych budynków pałacowego kompleksu.
Zdewastowany kościół z kryptą rodową Krzytofowiczów-Jaruzelskich.
Zdewastowany kościół z kryptą rodową Krzytofowiczów-Jaruzelskich.
Podopieczni sierocińca w Załuczu pod Śniatyniem.
Podopieczni sierocińca w Załuczu pod Śniatyniem.
Kiedyś w sierocińcu pomagały Szarytki, dzisiaj ich rolę przejęły wolontariuszki organizacji De Paul.
Kiedyś w sierocińcu pomagały Szarytki, dzisiaj ich rolę przejęły wolontariuszki organizacji De Paul.
S. Dorota Irska, przełożona domu zakonnego Szarytek w Śniatyniu.
S. Dorota Irska, przełożona domu zakonnego Szarytek w Śniatyniu.

Tutaj prowadzone są zajęcia rehabilitacyjne dla niepełnosprawnych dzieci.

Przedszkole prowadzone przez zakonnice.
Przedszkole prowadzone przez zakonnice.
Szarytki otaczają opieką również najstarszych mieszkańców Śniatynia i okolic.
Szarytki otaczają opieką również najstarszych mieszkańców Śniatynia i okolic.
Trzy polskie siostry Genowefa, Stasia i Marysia z wioski pod Śniatyniem.
Trzy polskie siostry Genowefa, Stasia i Marysia z wioski pod Śniatyniem.

Kobiety w wyniku splotu okoliczności po 1945 r. nie wyjechały do Polski i pozostały na Ukrainie

„Nigdy nie wyszłyśmy za mąż! Jeśli się pobierać to z katolikiem a wszyscy polscy chłopcy wyjechali".
„Nigdy nie wyszłyśmy za mąż! Jeśli się pobierać to z katolikiem a wszyscy polscy chłopcy wyjechali".

„Same zostałyśmy i musiałyśmy jakoś sobie radzić.”

Zaleszczyki nad Dniestrem, jeden z największych kurortów II RP.
Zaleszczyki nad Dniestrem, jeden z największych kurortów II RP.
"Jak się bawić to się bawić, portki sprzedać, frak zastawić!”
"Jak się bawić to się bawić, portki sprzedać, frak zastawić!”

Ukrainka Maria Wereszczuk z nostalgią wspomina czasy, kiedy ulice Zaleszczyk tętniły życiem i chodziło się na leżące nad Dniestrem plaże „cienistą” i „słoneczną”.

Brama Lwowska, ostatnie pozostałości twierdzy w Okopach Świętej Trójcy.
Brama Lwowska, ostatnie pozostałości twierdzy w Okopach Świętej Trójcy.

Na drugim krańcu wioski znajduje się identyczna Brama Kamieniecka.

Kościół w Okopach św. Trójcy.
Kościół w Okopach św. Trójcy.

W XVIII w. w tym kościele w przed Rosjanami bronili się Polacy dowodzeni przez Kazimierza Pułaskiego. Późniejszego bohatera wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych.

Ujście rzeki Zbrucz do Dniestru. Dawny trójstyk granic Polski, Rumunii i ZSRS.
Ujście rzeki Zbrucz do Dniestru. Dawny trójstyk granic Polski, Rumunii i ZSRS.
Twierdza w Kamieńcu Podolskim broniąca w XVI-XVIII w. Rzeczpospolitą Obojga Narodów przed Turcją.
Twierdza w Kamieńcu Podolskim broniąca w XVI-XVIII w. Rzeczpospolitą Obojga Narodów przed Turcją.
Spacerując po Kamieńcu Podolskim.
Spacerując po Kamieńcu Podolskim.
Zamek w Chocimiu był w XVII w. dwa razy świadkiem tryumfu Rzeczypospolitej w walkach z Turcją
Zamek w Chocimiu był w XVII w. dwa razy świadkiem tryumfu Rzeczypospolitej w walkach z Turcją

W 1621 r. hetman wielki litewski Jan Karol Chodkiewicz rozgromił tutaj armię sułtana Osmana II. W 1673 r. hetman wielki koronny Jan Sobieski pokonał zaś Turków pod wodzą Husejna Paszy i to zwycięstwo w rok później pozwoliło mu zasiąść na polskim tronie.

Minaret przed katedra w Kamieńcu zwieńczony figurą Maryi.
Minaret przed katedra w Kamieńcu zwieńczony figurą Maryi.
Zwycięstwo Chrystusa nad pomnikiem wdzięczności dla Armii Czerwonej.
Zwycięstwo Chrystusa nad pomnikiem wdzięczności dla Armii Czerwonej.
1/1